सन्तोष मेहता
विराटनगर, १५ असार । नेपाल धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाले सम्पन्न देश हो। हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएका धार्मिक स्थलहरूले देशको पर्यटन क्षेत्रलाई समृद्ध बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। यिनै धार्मिक गन्तव्यमध्ये कोशी प्रदेशको सुनसरी जिल्लामा अवस्थित बराहक्षेत्र प्राचीन इतिहास, धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम संगमका रूपमा परिचित छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको विश्वासअनुसार भगवान् विष्णुले वराह अवतार धारण गरी पृथ्वीको रक्षा गरेको पौराणिक स्थलका रूपमा बराहक्षेत्रको विशेष महत्व रहेको छ। यही धार्मिक विश्वासका कारण नेपालका विभिन्न जिल्ला मात्र होइन, भारतका बिहार, पश्चिम बंगाल, उत्तर प्रदेश, सिक्किमलगायत स्थानबाट पनि हरेक वर्ष हजारौँ श्रद्धालु दर्शनका लागि यहाँ आउने गर्छन्।

बराहक्षेत्र धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई धार्मिक पर्यटनको दृष्टिले पनि अत्यन्त सम्भावनायुक्त गन्तव्य हो। यहाँको प्राकृतिक वातावरण, कोशी नदीको मनोरम दृश्य, धार्मिक सम्पदा र स्थानीय संस्कृति मिलेर यस क्षेत्रलाई धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको उत्कृष्ट केन्द्र बनाउने आधार तयार भएको छ। तर, यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि पूर्वाधार, प्रचारप्रसार र योजनाबद्ध विकासको अभावले बराहक्षेत्रले अपेक्षित पर्यटन विकास हासिल गर्न सकेको छैन।

बराहक्षेत्रको इतिहास हजारौँ वर्ष पुरानो मानिन्छ। हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा भगवान् विष्णुले वराह अवतार लिएर पृथ्वीको उद्धार गरेको स्थानका रूपमा यसको वर्णन गरिएको पाइन्छ। यही कारणले यो क्षेत्र हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि पवित्र तीर्थस्थल बनेको हो। विशेषगरी मकर सङ्क्रान्ति, हरिबोधिनी एकादशी, रामनवमी तथा अन्य धार्मिक पर्वमा यहाँ लाखौँ श्रद्धालुको भीड लाग्ने गरेको छ। धार्मिक आस्थाले भरिएको यस्तो वातावरणले पर्यटनको सम्भावना पनि उत्तिकै बढाएको छ।

 

धार्मिक पर्यटनले केवल धार्मिक आस्था पूरा गर्ने काम मात्र गर्दैन, यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि चलायमान बनाउँछ। बराहक्षेत्र आउने पर्यटकले होटल, लज, रेष्टुरेन्ट, यातायात, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, कृषि उपज तथा अन्य सेवामा खर्च गर्ने भएकाले स्थानीय व्यवसाय फस्टाउँछ। युवाहरूले रोजगारी पाउँछन् भने महिलाहरूले घरेलु उत्पादन बिक्री गरेर आम्दानी गर्ने अवसर प्राप्त गर्छन्।

बराहक्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटनसँगै प्राकृतिक पर्यटनको केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना छ। कोशी नदीको किनार, हरियाली वन, शान्त वातावरण र खुला प्राकृतिक दृश्यले पर्यटकलाई थप आकर्षित गर्छ। धार्मिक दर्शनसँगै नदीमा मनोरञ्जनात्मक गतिविधि, स्थानीय संस्कृति अवलोकन तथा ग्रामीण पर्यटनको अनुभव लिन सकिने भएकाले पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन सकिन्छ।

बराहक्षेत्र आसपासका क्षेत्रहरूलाई समेत पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास भइरहेको छ। कोशी नदीमा सञ्चालन हुँदै आएका मोटरबोट, बोटिङ, जलयात्रा तथा अन्य साहसिक गतिविधिले धार्मिक पर्यटकलाई नयाँ अनुभव प्रदान गरिरहेका छन्। पछिल्लो समय युवापुस्ताले यस्ता गतिविधिप्रति विशेष आकर्षण देखाउन थालेका छन्। यसले धार्मिक पर्यटनलाई आधुनिक पर्यटनसँग जोड्ने अवसर सिर्जना गरेको छ।

होटल व्यवसायी तथा मोटरबोट सञ्चालक अमित भगत बराहक्षेत्रको पर्यटनमा पछिल्ला वर्षहरूमा सकारात्मक परिवर्तन देखिएको बताउँछन्। उनका अनुसार धार्मिक उद्देश्यले आउने पर्यटकको संख्या बढ्दै गएको छ। यदि सरकारले पूर्वाधार विकास, प्रचारप्रसार तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्यलाई प्राथमिकता दिने हो भने बराहक्षेत्रमा पर्यटकको बसाइ अवधि अझ बढ्नेछ। त्यसले स्थानीय व्यवसायलाई समेत नयाँ ऊर्जा दिने उनको विश्वास छ।

त्यस्तै बेलका बीच रिसोर्टका सञ्चालक रमण भट्टराई धार्मिक पर्यटनसँगै प्राकृतिक पर्यटनलाई जोड्न सके बराहक्षेत्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको गन्तव्य बन्न सक्ने बताउँछन्। उनका अनुसार कोशी नदीको किनार, शान्त वातावरण र धार्मिक महत्वलाई एउटै पर्यटन प्याकेजमा समेट्न सके स्वदेशी मात्र होइन विदेशी पर्यटक पनि आकर्षित गर्न सकिन्छ। निजी क्षेत्रले लगानी गरिरहेको भए पनि सरकारबाट आवश्यक पूर्वाधार र प्रवर्द्धनमा थप सहयोग आवश्यक रहेको उनी बताउँछन्।

त्यसैगरी पानी जहाज तथा डेजर्ट बाइक सञ्चालन गर्दै आएका विपिन मगर धार्मिक पर्यटनमा साहसिक पर्यटन थपिँदा नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न सकिने धारणा राख्छन्। उनका अनुसार बराहक्षेत्र दर्शनका लागि आउने धेरै पर्यटक नदीमा बोटिङ तथा अन्य गतिविधिप्रति उत्साहित हुने गरेका छन्। यस्ता सेवाको सुरक्षित र व्यवस्थित विस्तार गर्न सके स्थानीय पर्यटनले नयाँ उचाइ हासिल गर्न सक्ने उनको अनुभव छ।

 

बराहक्षेत्रको विकासमा अझै केही चुनौती भने बाँकी छन्। सडक सुधार भए पनि पार्किङ, सार्वजनिक शौचालय, विश्रामस्थल, सूचना केन्द्र, गुणस्तरीय आवास, सरसफाइ र डिजिटल सूचना प्रणालीको आवश्यकता अझै महसुस गरिएको छ। पर्यटकमैत्री सेवा विस्तार गर्न नसक्दा धेरैजसो पर्यटक दर्शन गरेर फर्किने अवस्था रहेको व्यवसायीहरू बताउँछन्।

पर्यटनको दिगो विकासका लागि वातावरण संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक छ। कोशी नदीको स्वच्छता, फोहोर व्यवस्थापन, प्लास्टिकजन्य प्रदूषण नियन्त्रण तथा हरियाली संरक्षणमा सबै पक्ष जिम्मेवार बन्नुपर्छ। धार्मिक पर्यटनको विकाससँगै वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सकिए मात्र यसको दीर्घकालीन लाभ लिन सकिन्छ।

कोशी प्रदेश सरकारले पर्यटनलाई आर्थिक विकासको आधारका रूपमा अघि बढाइरहेको छ। बराहक्षेत्रलाई केन्द्रमा राखेर दन्तकाली, पिण्डेश्वर, बुढासुब्बा, रामधुनी, चतरा लगायतका धार्मिक स्थललाई एउटै धार्मिक पर्यटन सर्किटमा जोड्न सके प्रदेशको पर्यटन क्षेत्रले ठूलो फड्को मार्न सक्छ। भारतसँगको सहज पहुँचलाई समेत उपयोग गर्दै धार्मिक पर्यटक आकर्षित गर्न विशेष योजना आवश्यक देखिन्छ।

सूचना प्रविधिको प्रयोगमार्फत बराहक्षेत्रको प्रचारप्रसारलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्न सकिन्छ। वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल, वृत्तचित्र, पर्यटन मेला तथा धार्मिक सम्मेलनमार्फत यसको प्रचार गर्न सके विदेशी पर्यटकसमेत आकर्षित गर्न सकिन्छ। निजी क्षेत्र, स्थानीय सरकार र प्रदेश सरकारबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।

धार्मिक पर्यटनले स्थानीय संस्कृति संरक्षणमा समेत योगदान पुर्‍याउँछ। यहाँ आयोजना हुने धार्मिक मेला, भजन–कीर्तन, स्थानीय कला, संस्कार तथा परम्परालाई पर्यटनसँग जोड्न सके स्थानीय समुदायलाई प्रत्यक्ष लाभ पुग्नेछ। पर्यटकले स्थानीय परिकार, हस्तकला तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमको अनुभव लिन पाउँदा उनीहरूको बसाइ पनि लम्बिनेछ।

बराहक्षेत्र केवल एउटा धार्मिक स्थल होइन, कोशी प्रदेशको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य, स्थानीय आतिथ्यता र निजी क्षेत्रको लगानीलाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउन सके बराहक्षेत्र नेपालकै अग्रणी धार्मिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

धार्मिक पर्यटन केवल दर्शनमा सीमित हुँदैन, यसले स्थानीय जीवनस्तर सुधार, रोजगारी सिर्जना, लगानी वृद्धि र सांस्कृतिक संरक्षणलाई समेत टेवा पुर्‍याउँछ। त्यसैले बराहक्षेत्रलाई समग्र पर्यटन विकासको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न सरकार, निजी क्षेत्र, स्थानीय समुदाय र सरोकारवाला सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ। योजनाबद्ध विकास, प्रभावकारी प्रचारप्रसार र गुणस्तरीय सेवाको विस्तारमार्फत बराहक्षेत्रले भविष्यमा कोशी प्रदेश मात्र होइन, नेपालको धार्मिक पर्यटनको प्रमुख पहिचान बन्ने सामर्थ्य राख्दछ ।